Je kent het vast wel… iemand die vertelt dat social media een probleem is om vervolgens te praten over “digitale detox”, het opzeggen van een social media, of het kopen van een dumbphone. Ik zal je eerlijk vertellen: ik heb dat ook allemaal gedaan! Er zijn zelfs offline cafés waar je mag betalen om je smartphone niet te gebruiken. Soms is de aanpak steviger: een school kiest ervoor om de smartphone te verbannen uit het leslokaal: thuis of in de kluis wordt dan het motto.
Ook zijn er serieuze en populaire wetenschappers zoals Jonathan Haidt die beweren dat de golf aan mentale problemen bij jonge generaties zijn ontstaan door de smartphone en digitale sociale media. En Haidt heeft mogelijk een belangrijk punt. Maar is het het hele punt? Waarschijnlijk niet.
In ontwerpgericht werken wordt vaak gesproken “wicked problems”. Een probleem is wicked als het ongestructureerd is, verbonden aan talloze (en soms tegenstrijdige) factoren en waarbij er niet een eenduidige oplossing te vinden is. Het is niet moeilijk om te ontdekken hoe “wicked” het probleem van sociale media is.
Allereerst: wat is eigenlijk “het” probleem van sociale media?
- Is het de mentale crisis zoals Haidt beweerd? En welke dan? Eenzaamheid? Depressie? Angst? Minderwaardigheid?
- Is het de Manosphere? Jongens die radicaliseren door social media en vluchten in sterke overtuigingen over mannelijkheid en de rol van de vrouw?
- Is het polarisatie, bubbels, post-truth en echo-kamers? Zijn het de algoritmes die dit aansturen?
- Is het ons gedrag dat wordt gestuurd door reclame, online shoppen, aanbiedingen voor verre vakanties?
- Is het de schade die ontstaat aan het klimaat? Door datacentra of koopgedrag? Door afhaalmaaltijden en online kledingshops?
- Is het individualisme? Sloopt het de bouwstenen van een gezonde samenleving?
- Zijn de bigtech jongens met hun hang naar extreem rechts zelf het probleem en blijven we dit met z’n allen financieren?
Een wicked problem is ook nog eens lastig te beoordelen. Er zijn veel voordelen aan technologie op te sommen. Dat geldt ook voor smartphone. Maar Cruijff zou zeggen: “elk voordeel heb z’n nadeel.” De telefoon wordt slimmer, jij waarschijnlijk dommer. Je ontvangt “gemak” maar leert af om nog ergens moeite voor te doen. Je kunt sneller communiceren, parkeren, betalen, boodschappen doen of plaatjes delen. Maar al die snelheid levert je uiteindelijk geen rust op. De voordelen van de smartphone en digitale sociale media zijn bijna alleen maar nadelig. En toch gaan we door!
Daarom is het belangrijk om te erkennen dat de smartphone en digitale geen neutrale technologie zijn. Ik krijg vaak kritiek: “wil je terug naar de middeleeuwen?”, “schaf je de tandarts ook af?”, “wil je weer olielampen in de straat?”. Maar dan heb je niets begrepen van de veranderingen rondom internet, smartphones en digitale sociale media. Dit is namelijk een intentioneel ontwerp, met een mens- en wereldbeeld en soms zelfs een religieuze verlossingsleer.
Achter de wereld van de bigtech zit een diepe materialistische overtuiging dat versnelling en disruptie een goede zaak is. We moeten versnellen om nog meer data te produceren. Nog minder om privacy te geven. Nog meer beïnvloed te kunnen worden. In de mindset van de bigtech ben je geen mens, maar een antenne voor data. Je bent niet vrij, maar je moet meer kopen, verder vliegen, bozer en ongelukkiger worden zodat je dit opnieuw kunt compenseren. De technologie streeft naar een totaaloplossing voor alle menselijke problemen door middel van de beheersing van data. Het is uiteindelijk totalitarisme verpakt als “genot”, “gemak”, “snelheid”, “veiligheid” en “toegang”. Maar jouw data zijn voer voor AI of parameters voor grotere investeringen. Groeien, groeien, groeien is het evangelie van de bigtech. Dat is helaas geen gezondheid maar technologische kanker.
De bigtech spelen dit slim omdat het wordt geproduceerd als verslavend middel. Het gijzelt ons lagere orde beloningssysteem, beter bekend als het dopamine gedreven beloningssysteem in ons brein. Net als suiker of drugs, hebben we de volgens swipe of notificatie nodig. We blijven staren naar het scherm. En als we al de moed hebben om de smartphone in de broekzak te steken, na enkele minuten is hij alweer in onze handen. De duizenden uren die we per jaar op de smartphone zitten zorgen er ook nog eens voor dat we ons hogere orde beloningssysteem minder gebruiken. Sterker nog: het neemt in kwaliteit af. We kunnen minder lang concentreren, zijn bang om te bellen, nemen niet meer de tijd voor mensen of de natuur, kunst of God. En dit is precies wat de bigtech willen. Je ervaart minder zingeving en dus pak je de digitale coke.
Ten diepste is het sociale media vraagstuk dus een zingevingsvraagstuk, misschien zelfs een religieus vraagstuk. Weten we nog wat van betekenis is? Waar hopen we op? Waar houden we van? Wie zijn we? Wie of wat aanbidden we?
Daarom willen we met HetNetwerk aan de slag met het “wicked” vraagstuk van sociale media. Omdat het zo complex is.
