Jongeren & Spiritualiteit

Achttien jaar geleden begon ik met mijn huidige werk: docent levensbeschouwelijke vorming op het Griftland College in Soest. Mijn vak was redelijk eenvoudig. Jongeren tussen de 12 en 18 hadden redelijk wat kennis over hun traditie waarin ze min of meer meehobbelen. Als ik een jeugdkerk organiseerde kwamen er minsten 300 jongeren van mijn eigen school op af. De spirituele ontwikkeling was nog redelijk uit te leggen langs traditioneel kerkelijke lijnen.

Inmiddels is er veel veranderd. De meeste jongeren op mijn school hebben weinig met religie en helemaal niets met de kerk. Ze zeggen duidelijk “niet gelovig” te zijn. Wat ze dan wel “zijn” is trouwens niet duidelijk. Ze hebben een zogenaamde diffuse identiteit als het gaat om hun spirituele ontwikkeling. Ze zijn niet op zoek en doen weinig spirituele ervaringen op.

Soms kom ik in mijn klassen leerlingen tegen met een stevige religieuze opvoeding. Ze zijn bijvoorbeeld evangelisch of moslim. Deze jongeren kiezen vaak voor hele stevige spirituele uitspraken: ik geloof mijn heilige boek letterlijk, ik heb gehoord van een wonder of ik ervaar dat gebed, een christelijk event of een ritueel mij helpt. Deze jongeren hebben ook helemaal geen zoektocht achter de rug, maar identificeren zich met de spirituele erfenis van de ouders. Brian McLaren noemt deze spirituele fase “simplicity”, een tijd van zwart-wit denken, duidelijke antwoorden en ervaren liefde voor een stroming.

Als jongeren iets ouder worden dan komt er een behoefte aan exploreren. De wereld wordt groter, de stroom informatie haast oneindig en de behoefte aan duiding groeit. Brian McLaren noemt deze fase “complexity” waarin eenvoudige zwart-wit antwoorden niet meer afdoende zijn. Jongeren krijgen meer vragen, zien verschillende antwoorden en experimenteren in hun eigen leven. Ook jongeren met tot voor kort heldere spirituele antwoorden en rituelen kunnen gaan twijfelen of zoeken verdieping of verandering.

MARCIA

In de theorie van James Marcia (Canadese psycholoog) worden vier stadia in identiteitsontwikkeling genoemd: vage identiteit, afsluiting, openheid, & verworven identiteit.

vage identiteit: Geen exploratie, maar ook geen druk van crisis. Ook geen keuze of investering. Kan ontaarden in negatieve identiteit.

afsluiting: wel commitment aan (moeten) gaan zonder exploratie van alternatieven.

openheid: Open en actief onderzoek naar alternatieven, maar nog geen keuze, investering of commitment. Zit nog in crisis.

verworven identiteit: Ontwikkeling van een interne identiteit tegen druk van buitenaf. Op basis van commitment en exploratie.

Wel Exploratie (of crisis) Geen Exploratie (of crisis)
Wel Commitment verworven identiteit afsluiting
Geen Commitment openheid vage identiteit

De meeste Nederlandse jongeren groeien wat betreft spirituele identiteit op in het gebied “vage identiteit”. Weinig ervaring, weinig kennis. Dit kan overkomen als een soort spirituele apathie, zeker als hun leven vol zit met games, social media, netflix/youtube, bijbaan, sportclub, school, huiswerk en moeheid. Ze weten wel wat ze niet zijn, bijvoorbeeld “niet gelovig” of “niet religieus”. Maar wat ze wel zijn is ook niet duidelijk. Dit maakt hen kwetsbaar voor negatieve invloed van media of straattaal.

De beste route van een vage identiteit naar een verworven is volgens Marcia via Openheid. Veel religies, maar ook godsdienstonderwijs presenteren religie als een totaalpakket waarvoor eerst en bij voorhand en commitment nodig is. Leerlingen wijzen religie als totaalpakket daarom ook volledig af of omarmen het volledig (bijv. reformatorisch of evangelisch) en komen zodoende terecht in “afsluiting” zonder alternatieven te onderzoeken (openheid). Een discussie op school over schepping of evolutie kan bijvoorbeeld resulteren in een felle verdediging van het scheppingsverhaal door gelovige leerlingen. Maar dezelfde leerlingen missen soms de spirituele kracht van schepping en creativiteit. Eenmaal buiten hun vertrouwde omgeving kunnen ze moeilijk oplossingen vinden voor complexe vraagstukken of moeilijke levensvragen. De spirituele waarde van creativiteit is minstens net zo belangrijk als de keuze voor een identiteit.

Ik merk op school regelmatig dat jongeren best spiritueel open kunnen zijn, maar niet als er eerst een commitment voor een totaalpakket of religie als geheel gemaakt moet worden. Als jongeren zich niet gelovig noemen of spiritueel apathisch overkomen, dan willen ze (terecht) niet in “afsluiting” terecht komen. Sommige jongeren willen ook geen commitment aangaan. Het leven moet makkelijk en leuk zijn. We zijn geneigd om jongeren te geven wat ze willen: we zetten een band op het podium en maken van de kerk een McChurch: laagdrempelig en vermakelijk. Ik denk dat we juist de drempel moet verhogen en de uitdaging moeten aanbieden. Laat zien dat spiritualiteit iets mag kosten. Laat jongeren bijvoorbeeld kennismaken met stilte, eenvoud of een stelsel van waarden en leefregels. Juist het schurende maakt dat het mooi en kostbaar wordt.

Een proces van een vage identiteit via openheid naar een verworven identiteit past beter bij de huidige cultuur vol vage identiteit. Jongeren weten vaak niet wat ze nodig hebben. In Taizé of op een retraiteweek ontdekken ze hoe mooi stilte kan zijn. Ervaringen met rituelen, betekenisvolle gesprekken of sociale betrokkenheid met een maatschappelijke stage kunnen jongeren behoorlijk veranderen.

Daarom werk ik aan twee tools om jongeren te laten experimenteren met spiritualiteit in de breedste zin van het woord.

OPEN

Om jongeren de kans te geven te exploreren kunnen we ze uitdagingen aan laten gaan. De uitdagingen in het project OPEN gaan over de drie centrale religieuze vragen: Wat is de betekenis van het geheel (transcendente vragen: OpenUP), waar hoor ik bij / hoe werk ik aan een betere wereld (ik en de ander/wereld om mij heen: OpenOUT) en wie ben ik zelf (identiteit / biografie: OpenIN). De drie cirkels in het logo staan voor de drie zoektochten en vormen samen een labyrint: symbool van een spirituele reis.

Geef jongeren volop de kans om te exploreren op alle spirituele gebieden. Dit is positief voor jongeren die weinig spirituele ervaringen hebben en apathisch kunnen overkomen. Maar ook voor jongeren in een afgesloten hoek. Als ze niet mogen exploreren is de kans groot dat ze alleen hun commitment loslaten met als resultaat een diffuse identiteit en uiteindelijk ook apathie.

Als jongeren wel mogen exploreren komt vanzelf de vraag: wie wil ik zijn? Wat is werkelijk van waarde en waar wil ik bij horen? Dan kunnen jongeren een spiritueel commitment aangaan na de fase van openheid. Daartoe ontwikkelen we een ander concept: Reisgenoten.

REISGENOTEN

Bij het project Reisgenoten vraag ik jongeren een commitment aan te gaan. Op vijf gebieden onderschrijven ze een soort code of leefregel. Dit zijn nog steeds behoorlijk fluide concepten met volop ruimte voor exploreren, maar met dit verschil dat ze persoonlijk gaan investeren. Ze betalen een prijs in energie, tijd, geld of toewijding aan elkaar of een zaak. Ze worden door coaching uitgedaagd om een groei te maken op deze vijf gebieden.

Denk bij maken aan leefregels en uitdaging op het gebied van creativiteit of het scheppen van een rechtvaardige wereld. Bij Liefhebben om zorg voor kwetsbaren, het omarmen van mensen met andere leefstijlen, leeftijden, culturen of seksuele voorkeur. Zijn draait om spirituele waarden als stilte, eenvoud, gebed, aandacht en zijn in het heden. Vertellen gaat over het vertellen van een eigen biografie en het kennen van het grotere verhaal waar je deel vanuit maakt. En tenslotte leren: steeds weer vragen stellen, luisteren, zoeken en kritisch leren denken.

Jongeren mogen leren dat deze vijf werkwoorden iets mogen kosten. Ze geven hun tijd en energie aan anderen. Oefenen in nieuwe disciplines en moeten in de tijd door frustratie en mislukking heen. Ze verbinden zich aan een gemeenschap, aan hun omgeving, aan een verhaal en aan waarden.

Het resultaat van die reis is een verworven identiteit. Een commitment wat wordt aangegaan na een fase van exploratie of openheid. Spiritualiteit is voor jongeren dan niet alleen het resultaat van nieuwsgierigheid, maar ook stevig vanwege een nieuw commitment.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *